Overvekt og fedme i Noreg

Hovudpunkt

• Hos vaksne har andelen med overvekt og fedme i befolkninga har auka jamt dei siste 50-60 åra. Sjølvrapporterte data fram til 2025 tyder på andelen med fedme hos vaksne framleis aukar, særleg hos menn.
• Blant barn og ungdom har andelen med overvekt og fedme vore nokolunde stabil dei siste 15-20 åra.
• Til saman har mellom 10 og 20 prosent av barn og ungdom i grunnskulealder (6-15 år) overvekt eller fedme (om lag 1 av 7).
• Basert på data frå Helseundersøkingane i Trøndelag og Tromsø har litt over 1 av 4 menn og litt under 1 av 4 kvinner i aldersgruppa 40-69 år fedme. I tillegg kjem dei med overvekt.
• Den samla delen med overvekt og fedme varierer etter landsdel og utdanningsnivå.
• Det er først og fremst fedme som er forbunde med auka helserisiko. Høg BMI er blant dei viktigaste årsakene til sjukdomsbør i Noreg, og er knytt til ei rekke ulike sjukdomar som hjarte- og karsjukdom, diabetes og andre kroniske sjukdomar.  

Om overvekt og fedme

Overvekt og fedme er ein tilstand med overskot av kroppsfeitt. Det er fleire mål for overvekt og fedme:

Kroppsmasseindeks (BMI) er et vanleg mål for å beskrive vektforhold i befolkninga. BMI blir utrekna ved å dele kroppsvekta på kvadratet av kroppshøgda – kg/(høgde * høgde), og uttrykker dermed vekta i forhold til kroppshøgda. For vaksne personar gjeld disse grenseverdiane:

• BMI på 18,5-24,9 kg/m² blir definert som normalvekt.
• BMI på 25,0-29,9 kg/m² blir definert som overvekt.
• BMI på 30 kg/m² og høgare blir definert som fedme.

For barn (5-18 år) nyttar ein eigne BMI-grenser for å definere ulike kategoriar av vektstatus. Sidan BMI aukar normalt gjennom barneåra, nyttar ein kjønnspesifikke BMI-vekstkurver. På desse har ein lagt inn internasjonale grenseverdiar for overvekt, fedme og alvorlig fedme, linjer som tek utgangspunkt i definisjonane hos vaksne. Les meir om BMI-grenser hos barn: Overvekt og fedme hos barn – hvordan definere?

Midjemål blir ofte brukt for å avgjere om en person har bukfedme. Midjemålet blir målt med eit måleband rundt livet på et nivå midt imellom nedre kanten av ribbeina og toppen av hoftekammen. Midjemål blir brukt saman med BMI for å vurdere helserisiko, og kan nokre gonger gi eit betre bilete av fordeling av kroppsfeitt enn BMI.

For vaksne blir eit midjemål på over 88 centimeter hos kvinner og over 102 centimeter hos menn definert som bukfedme. Sidan barn er i vekst, finnast det eigne vektskurver som vert nytt for å definera auka midjemål (verdiar over 90 prosentilen) (Brannsether et al., 2016).

Overvekt og fedme hos barn og ungdom

Resultat frå kartleggingsstudiar viser at samla sett har mellom 10 og 20 prosent av barn og ungdom overvekt inkludert fedme, det vil seie om lag 1 av 7 (Júlíusson et al., 2010; Øvrebø et al., 2021; FHI, 2021a; FHI, 2023; Balthasar et al., 2024).

Dei nyaste nasjonale tala på førekomsten av overvekt og fedme hos barn og ungdom er frå Barnevekststudien (2019), kartleggingsundersøkinga av fysisk aktivitet (UngKan) (2018) og Ungvekst (2017). Undersøkingane omfattar barn frå 3. til 10. klasse.

Resultat frå Barnevekststudien (FHI) viste at:

• Blant tredjeklassingar (7-8 år) målt i 2019 hadde 13 prosent overvekt, medan 4 prosent hadde fedme (jentene hadde 15 prosent overvekt og 4 prosent fedme; gutane hadde 11 prosent overvekt og 3 prosent fedme (FHI, 2023)).

Resultat frå dei andre nasjonale kartleggingane viser at:

• Blant fjerdeklassingar målt i 2018 i kartleggingsundersøkinga av fysisk aktivitet (UngKan), som også inkluderer kroppsmålingar, hadde 18 prosent overvekt og 3 prosent fedme. Det var ingen klare kjønnsforskjellar blant desse 9-åringane (FHI, 2021a).
• Blant åttandeklassingar målt i 2017 i Ungvekststudien, hadde 13 prosent overvekt og 3 prosent fedme. Det var heller ingen kjønnsforskjellar i overvekt eller fedme blant 13-åringane (Øvrebø et al., 2021).
• Blant tiendeklassingar målt i 2018 i UngKan-undersøkinga, hadde 14 prosent overvekt og 3 prosent fedme. Andelen med overvekt blant desse 15-åringane var høgare blant jentene enn gutane. Sytten prosent av jentene hadde overvekt, og fem prosent hadde fedme. For gutane hadde 11 prosent overvekt og 2 prosent fedme (FHI, 2021a).

Sjå meir: Overvekt og fedme blant ungdom – Indikatorar for ikkje-smittsame sjukdommar (NCD)

Nyleg vart det publiserte førekomsttal av overvekt inkludert fedme hos barn og unge (2-13 år) som baserer seg på rutinemålingar utført ved helsestasjonar og skular i Bergen kommune (figur 1) – utført i perioden 2010-2022. Denne studien inkluderte i alt over 200 000 BMI-registreringar frå 80 000 barn og unge. Jenter hadde signifikant høgare førekomst av overvekt samanlikna med gutar (Balthasar et al., 2024).

Figur 1. Overvekt og fedme hos barn i Bergen

Resultat frå Vekststudien i Bergen 1, som inkluderte målingar av 6386 barn mellom 2 og 19 år i Bergen kommune, gjort i åra 2003-6, viste:

• Samla førekomst av overvekt var 14 prosent, og fedme 2 prosent. Førekomsten var høgast i aldersgruppa 6-11 år (opp til 19 prosent). Jenter hadde høgare førekomst av overvekt enn gutar.

Resultat frå helseundersøkinga Fit Futures 2 i 2012-2013 blant vidaregåande skuleelevar i Tromsø og Balsfjord kommune, viser at til saman hadde 21 prosent av unge kvinner og 28 prosent av unge menn i alderen 18-20 år overvekt eller fedme (Evensen et al., 2017).

Utvikling over tid for barn og ungdom

Andelen overvektige barn auka truleg fram mot starten av 2000-talet (Juliusson et al., 2007).

Barnevekststudien har undersøkt delen med overvekt og fedme blant tredjeklassingar (7-8-åringar) i perioden 2008 til 2019. Resultata tyder på at andelen har vore forholdsvis stabil etter 2012 (figur 2). Tal frå UngKan-undersøkinga viser også ein stabil trend for andelen med overvekt og fedme blant 9-åringar frå 2011 til 2018 (figur 3).

Figur 2. Overvekt og fedme hos 7-8-åringar

Figur 3. Overvekt og fedme hos 9- og 15-åringar

Enkelte studiar tyder på at over ein lengre tidsperiode har det gjennomsnittlege midjemålet blant unge auka i større grad enn gjennomsnittleg BMI (McCarthy, Jarrett, Emmett, & Rogers, 2005), også i Noreg (Kolle et al., 2009). Men det var ingen endringar i midjemål frå 2011 til 2018 blant barn og ungdom som deltok i UngKan (Steene-Johannessen et al., 2019). I Barnevekststudien har også andelen med bukfedme vore nokolunde stabil i perioden frå 2008 til 2019, sjå figur 4.

Figur 4. Bukfedme hos 7-8-åringar

I studien frå Bergen som nytta rutinemålingar frå helsestasjons- og skulehelsetenesta, med høg deltakingsprosent (80-95 prosent) kunne ein sjå på trendar i åra 2010-2022 (Balthasar et al., 2024). I denne perioden gjekk førekomsten av overvekt inkludert fedme faktisk signifikant ned hos 4 og 13 år gamle gutar. Hos jentene var førekomsten stabil. Under covid-19-pandemien gjekk førekomsten hos 4, 6 og 8 år gamle gutar signifikant opp, det så ein også for 8 år gamle jenter.

Overvekt og fedme hos vaksne

Tromsøundersøkinga og Helseundersøkinga i Trøndelag (HUNT, i tidlegare Nord-Trøndelag fylke) rapporterer at dei fleste vaksne har anten overvekt eller fedme, og at mindretalet har normal vekt. Vi har ikkje nasjonale tal basert på målt høgde og vekt, men kombinerte resultat frå desse to undersøkingane frå perioden 2015-2016 (Løvsletten et al., 2020) og 2017-2019 (Erik R. Sund, upubliserte data) viser at:

• Om lag 22 prosent av mennene og 38 prosent av kvinnene i alderen 40-69 år har BMI under 25.                           
• Dei fleste mennene og kvinnene har altså overvekt eller fedme. Andelen er størst blant menn.
• Litt over éin av fire menn og litt under éi av fire kvinner i alderen 40–69 år har fedme, sjå figur 6. 

Sjølv om det er totalt sett ein større andel menn enn kvinner som har fedme, er andelen med grad 2 eller grad 3 fedme (BMI ≥ 35 og 40 kg/m²) litt høgare blant kvinner enn blant menn, med den høgaste førekomsten hos kvinner i alderen 40–49 år (8,2 prosent), sjå figur 5.

Figur 5. Fedme hos menn og kvinner

Dersom vi overfører resultata til heile befolkninga i aldersgruppa 40-69 år, betyr det at om lag 138 000 personar har BMI ≥ 35 kg/m² (grad 2 eller grad 3 fedme). 

Data frå HUNT tyder på at blant vaksne med BMI ≥ 35 kg/m² har nærare halvparten (40–50 prosent) sjukeleg fedme, det vil seie at dei enten har følgjesjukdomar eller BMI ≥ 40 kg/m² (personleg kommunikasjon, Kristian Midthjell). Sjå også faktaboks over om dei ulike kategoriane av fedme. 

Utvikling over tid blant vaksne

Andelen vaksne med overvekt og fedme har auka dei siste 50 åra.

Menn:

• På slutten av 1960-talet hadde berre om lag fem prosent av norske menn i 40-åra fedme.
• Frå rundt 1970 har den gjennomsnittlege vekta auka kontinuerleg.

Kvinner:

• Hos kvinner blei andelen med fedme redusert frå 13 til 7 prosent i perioden frå 1960-talet til slutten av 1970-talet.
• Frå rundt 1980 auka gjennomsnittsvekta på same måte som hos menn (Meyer & Tverdal, 2005).

Figur 6 og 7 viser korleis førekomsten av fedme har auka hos menn og kvinner i Tromsøundersøkinga og i Helseundersøkinga i Trøndelag (HUNT). Utviklinga har vore noko ulik i ulike aldersgrupper: Hos dei mellom 40 og 49 år har det vore ein sterk auke dei siste tiåra hos begge kjønn (figur 6). Kvinner mellom 60 og 69 år starta med ein høgare andel med fedme samanlikna med menn, men andelen har halde seg relativt stabil over tid. Hos menn har andelen med fedme auka, og er no omtrent på same nivå som hos kvinner (figur 7).

Figur 6. Fedme hos menn og kvinner 40-49 år

Figur 7. Fedme hos menn og kvinner 60-69 år

Når det gjeld endringar i førekomsten av fedme dei aller siste åra, manglar vi førebels data basert på målte verdiar for vekt og høgde. Sjølvrapporterte tal frå Levekårsundersøkinga EU‑SILC (Statistisk sentralbyrå) viser at delen av vaksne med fedme held fram med å auke fram i perioden 2017 til 2025, men med ein tendens til utflating mellom 2022 og 2025 hos kvinner (figur 8). Det er viktig å understreke at desse tala byggjer på sjølvrapportert vekt og høgde, ikkje på objektive målingar. Dette fører vanlegvis til ei noko lågare estimert førekomst av fedme, men samanlikningar over tid er likevel styrka av at datainnsamlinga er gjennomført på same måte kvart år. Tilsvarande viser òg sjølvrapporterte data frå Den nasjonale folkehelseundersøkinga at det har vore ein auke i delen av befolkninga med fedme frå 2020 til 2025 (Vedaa et al., 2025).

Figur 8. Andel med fedme 2018-2025

Også livvidda og andelen som har bukfedme har auka over tid blant menn og kvinner i aldersgruppa 40-49 år i Tromsøundersøkinga og Helseundersøkinga i Trøndelag (HUNT), med ein tendens til utflating hos kvinner i Tromsø (figur 9).

Figur 9. Andel med bukfedme

Forskjellar mellom grupper i befolkninga

Geografiske forskjellar

Andelen overvektige barn er 50 prosent høgare på landsbygda enn i byar. Prosentdelen med bukfedme følgjer det same mønsteret (Biehl et al., 2013).

Førekomsten av overvekt og fedme blant barn og ungdom er høgast i Helseregion Nord og lågast i Helseregion Sør-Øst og Vest, viser målingar frå Barnevekststudien og Ungvekststudien (FHI, 2014; Øvrebø et al., 2021).

Blant 17-åringar er andelen med overvekt og fedme størst i Innlandet, Nordland og Troms og Finnmark, og lågast i Oslo, sjå figur 10 (FHI, 2023).

Sjølvrapportere data frå Den nasjonale folkehelseundersøkinga viser tilsvarande forskjellar hos vaksne (figur 11).

Figur 11. Andel med fedme i ulike fylker, 2025

Innvandrarbefolkninga

Sjølvrapporterte data frå Statistisk sentralbyrå sin levekårsundersøking blant innvandrarar i 2016 viste at førekomsten av overvekt og fedme varierer betydeleg mellom ulike grupper innvandrarar. Samanlikna med den generelle norske befolkninga hadde både kvinner og menn frå Pakistan, Irak, Kosovo, Tyrkia og kvinner frå Somalia og menn frå Polen og Bosnia-Hercegovina ein klårt høgare førekomsten av overvekt og fedme. Den lågaste førekomsten hadde kvinner og menn  frå Vietnam (Kjøllesdal et al., 2019). Tidlegare er det vist at kvinner frå Sri Lanka og Pakistan har ein høg førekomst av bukfedme samstundes med at dei har ein høg førekomst av diabetes (FHI, 2008).

• Les meir: Helse i innvandrerbefolkninga

Variasjon etter utdanning og familieforhold

Førekomsten av fedme og overvekt varierer med utdanning og familieforhold.

Vaksne: Sjølvrapportere data frå den Den nasjonale folkehelseundersøkinga 2025 viser klåre utdanningsforskjellar i fedme med om lag dobbelt så høg førekomst hos dei med grunnskule/vidaregåande utdanning samanlikna med personar med 4 år eller lengre høgskule/universitetsutdanning (figur 12).

Figur 12. Fedme i ulike utdanningsgrupper

Barn og unge: Også hos barn er det sosioøkonomiske skilnader i overvekt og fedme. I Barnevekststudien fann ein at andelen med overvekt er 30 prosent høgare blant barn av mødre med kort utdanning enn blant barn av mødre med lang utdanning, i en studie som inkluderte 8 år gamle barn. Prosentdelen med bukfedme følgjer det same mønsteret (Biehl et al., 2013). Videre fann ein at andelen som hadde overvekt og fedme var over 50 prosent høgare blant barn med skilte foreldre samanlikna med barn med gifte foreldre (Biehl et al., 2014). Liknende funn er publisert fra Vekststudien i Bergen 1 (Juliusson et al., 2010, Kristiansen H. 2020), Sosial ulikhet i barns BMI er tydelige allerede frå spedbarnsalder (Mekonnen et al., 2021).

I dei siste åra har bruken av dei nye fedmemedisinene GLP-1-analogane auka kraftig. Dette er kostbare legemiddel som brukarane per i dag i stor grad må betala for sjølve. Som figur 13 viser, er bruken høgast blant kvinner i alderen 40–54 år med vidaregåande utdanning, kor nesten en av ti bruker desse medikamenta.  Trass i store utdanningsforskjellar i førekomsten av fedme (figur 12), er skilnadene i bruken av dei nye fedmemedikamenta på tvers av utdanningsgrupper mindre tydelege. I alle alders- og utdanningsgrupper er bruken dessutan vesentleg høgare blant kvinner enn blant menn, sjølv om førekomsten av fedme er minst like høg hos menn.

Figur 13. Bruk av vektreduserande legemiddel etter utdanning

 Internasjonale forskjellar

Vektauken som vi har sett blant både blant barn og vaksne i Noreg, har vore ein del av ein internasjonal trend der andelen med overvekt og fedme auka i mange land. For barn er det likevel teikn som tyder på at den stigande trenden har flata ut i ein del høginntektsland (NCD Risk Factor Collaboration, 2017).

Hos vaksne tyder data frå EUROSTAT (der norske data er samla inn av Statistisk Sentralbyrå) på at førekomsten av fedme er omtrent på EU-gjennomsnittet (figur 13). Det er viktig å poengtera at dette er basert på sjølvrapport vekt og høgde, og ikkje målte verdiar. Dette vil gje ein noko lågare førekomst av fedme, men samanlikninga på tvers av Europa er styrka av at datainnsamlinga er gjort på same måte i alle land.

Figur 14. Fedme i Europa

Hos barn er det ein mykje større andel med overvekt og fedme i land i sørlege delar av Europa samanlikna med Noreg og andre nordiske land (Spinelli et al., 2021), sjå figur 15.

Figur 15. Overvekt og fedme blant 7-9-åringar i Europa

Helserisiko knytt til fedme

Fedme gir over tid auka risiko for utvikling av ei rekkje sjukdomar og plagar (Helsedirektoratet, 2011; WHO, 2022), mellom anna:

• type 2-diabetes
• hjarte- og karsjukdom. Trass i at vekta i befolkninga har gått opp, har likevel hyppigheita av hjarte- og karsjukdomar gått ned. Ei av årsakene til dette kan vere at vi samtidig har hatt ei gunstig utvikling med omsyn til kolesterol og andre feittstoff i blodet, ein nedgang i blodtrykket og færre som røyker (FHI, 2021b).
• visse typar kreft
• pustestopp om natta (søvnapné) 
• slitasjegikt i hofter og kne 
• stigmatisering, psykiske plager og mistrivsel

Risikoen for beinskjørheit og brot er derimot lågare hos overvektige enn hos tynne (Søgaard et al., 2016).

Helserisiko hos barn

• Overvekt og fedme blant barn og unge har samanheng med fleire helsekonsekvensar på både kort og lang sikt.
• Barn som har overvekt og fedme, har aukt risiko for å ha overvekt og fedme som vaksne, med dei konsekvensane det inneber for helsa (Simmonds et al., 2016, Geserick et al., 2018).
• Fedme i barnealder øker risikoen for helsekonsekvenser allerede i ungdomstiden som type 2-diabetes, astma, muskel og skjelettplager, risikofaktorer for hjerte- og karsykdom inkludert høyt blodtrykk og ugunstige fettstoffet i blodet, i tillegg til psykiske utfordringar (Pulgarón, 2013; Reilly & Kelly, 2011; Sinha et al., 2002; Weiss et al., 2004).

Videre fører fedme i barnealder til økt sykelighet i voksenalder og tapte leveår ((Twig & Kark, 2016).

Les også i Folkehelserapporten:

• Beinskjørheit og brot (osteoporose og osteoporotiske brot)

• Diabetes

• Hjerte- og karsjukdomar

Sjukdomsbør

Saman med høgt blodtrykk, røyking og høgt blodsukker er høg BMI blant dei viktigaste årsakene til sjukdomsbøra i Noreg (Forthun, Madsen, Schwinger, & Knudsen, 2025). Hos vaksne ser det ut til at bukfedme heng sterkare saman med sjukdomar som type 2-diabetes og hjarte- og karsjukdomar enn det som er tilfelle for generell fedme (BMI på 30 kg/m² eller høgare). Også hos barn er bukfedme sett i samanheng med auka risiko for desse sjukdomane (Maffeis, Banzato, & Talamini, 2008).

Spesielt hos eldre er låg vekt også ein utfordring, og i aldersgruppa over 65 år finn vi lågast dødelegheit ved ein noko høgare BMI enn hos yngre (Kvamme et al., 2012).

• Les også: Helse hos eldre

Årsaker til overvekt og fedme

Utvikling av overvekt og fedme kjem av ein vedvarande positiv energibalanse som igjen kviler på eit komplekst samspel mellom arv og miljø. Utvikling av overvekt og fedme blir som oftast påverka av mange gen samstundes, der desse verkar saman med omgjevnadene (de Roo, Hartman, Wiertsema & Kretschmer, 2026). På befolkningsnivå er det truleg endringar i miljø og levevanar som best kan forklara at førekomsten av overvekt og fedme har auka dei seinare tiåra – sjølv om det også kan ha vore ein liten nedgang basalstoffskiftet i befolkninga (Speakman et al., 2025).  Den største vektauken er observert hos dei som genetisk har lettast for å legga på seg (WHO, 2022). Me lever i eit samfunn som oppmuntrar til fysisk inaktivitet, og som har eit stort og freistande mattilbod, også kalla eit ’fedmefremjande samfunn’ (obesogenic environment).

Faktorar som kan auke risikoen for overvekt og fedme

Fødselsvekt og vektauke i småbarnsalderen

Høg fødselsvekt har sterkast samanheng med utvikling av fedme i vaksen alder dersom foreldra har høg BMI (2014; Kristiansen et al., 2015), elles ser det ut til at det kun er ein liten samanheng mellom høg fødselsvekt og utvikling av fedme i vaksen alder (Brisbois, Farmer, & McCargar, 2012; Evensen et al., 2017). Foreldra si vekt er  difor viktigare for utvikling av fedme enn fødselsvekta til barnet.

Frå toårsalderen er fedme hos barn tydeleg forbunde med auka risiko for fedme seinare i barnealder og i vaksen alder (Evensen et al., 2017; Glavin et al., 2014; Johannsson, Arngrimsson, Thorsdottir, & Sveinsson, 2006; Kvaavik, Tell, & Klepp, 2003; Magarey, Daniels, Boulton, & Cockington, 2003; Evensen, Wilsgaard, Furberg, & Skeie, 2016). Risikoen aukar med stigande alder, og er endå større viss ein eller begge foreldre har fedme. Ein tysk studie som inkluderte vekstdata frå 51 000 barn og unge, viste at nesten 90 prosent av barn med fedme ved 3-årsalderen hadde overvekt eller fedme som ungdomaer (Geserick et al., 2018). I denne studien fant ein spesielt at rask vektauke mellom 2-6 år var forbundet med aukarisiko for fedme i ungdomsåra.

Samanheng mellom psykiske vanskar og overvekt

Psykiske vanskar kan påverke både appetitt, motivasjon og sjølvregulering - faktorar som kan bidra til utviklinga eller til vedlikehald av fedme. Personar med angst, depresjon og psykoselidingar har ofte auka sårbarheit for stress og kjensle av hjelpeløyse ved utfordringar, noko som kan endra appetittreguleringa og auka inntaket av mat som er rik på feitt, sukker eller salt. Studiar har også vist at traumatiske erfaringar i tidleg alder kan auke risikoen for seinare utvikling av overvekt og fedme  (Moriya et al., 2024). Befolkningsstudiar blant vaksne viser at det er ein høgare andel som har psykiske plager som angst og depresjon blant personar med fedme enn i befolkninga elles (de Wit et al., 2010). Oppfølgingsstudiar har vist at angst og depresjon aukar risikoen for utvikling av fedme. På den andre sida aukar også fedme risikoen for angst og depresjon (Berkowitz & Fabricatore, 2011).

Biverknader av legemiddel kan òg forklare ein del av samanhengen mellom fedme og psykiske plager. Fleire medisinar mot alvorlege psykiske lidingar kan påverke hjernemekanismar som styrer matlyst og stoffskifte, som i sin tur kan føre til kraftig vektauke.  Dette gjeld særleg antipsykotiske medisinar. Men slike medisinar forklarer sannsynlegvis ikkje alt når det gjeld auka kroppsvekt og ugunstig feittsamansetting hos menneske med psykoselidingar, då auka risiko for overvekt og metabolsk syndrom også er funne svært tidleg i forlaupet av desse lidingane (Thakore, 2004). I dei seinare åra er det også sett fram hypotesar om at samanhengen mellom psykiske lidingar og overvekt kan komma av felles genetiske faktorar i tillegg til miljøfaktorar (Bahrami et al., 2020; Meijsen et al., 2024), noko som gjer biletet endå meir samansett.

Overvekt og fedme hos barn og unge har samanheng med dårlegare helserelatert livskvalitet og sjølvkjensle, depresjon, emosjonelle tilstandar og nevroutviklingstilstandar, til dømes ADHD og autisme (Dellenmark-Blom et al., 2026). Sjølvkjensle relatert til fysisk utsjånad ser ut til å bli dårlegare med aukande alder blant barn og unge som har overvekt og fedme. Psykisk plagar og lidingar kan både være ei årsak til og ein konsekvens av fedme. Det kan óg vera andre felles faktorar som årsakar både fedme og psykiske tilstandar blant utsette barn og unge (Rankin et al., 2016).

Likevel er det vanleg at barn med høg vekt opplever stigmatisering (Puhl & Lessard, 2020), og vektrelatert mobbing ser ut til å forklara noko av samanhengen mellom høgare BMI og dårlegare psykisk helse (Blanco et al., 2020). Det er viktig at helsearbeidarar og andre er klar over å bruka støttande, forståingsfull og ikkje-stigmatiserande kommunikasjon med barn og unge og familiane deira for å redusera vektrelatert stigmatisering (Puhl & Lessard, 2020).

Førebygging og utfordringar

For å kunne gjere noko med overvekt og fedme på samfunnsnivå er det viktig med både befolkningsretta og individretta tiltak. Vi omtaler ikkje behandling av fedme i helsetenesta her, men viser til retningslinjene frå Helsedirektoratet (Helsedirektoratet, 2011). Når det gjeld å førebygga vektauke og fedme er tiltak på samfunnsnivå særskilt viktige, ikkje minst hos dei i befolkninga som er mest disponert for å legga på seg. Slike befolkningsretta tiltak kan nå langt fleire og vere meir effektive enn individretta tiltak, slik som å oppfordre enkeltpersonar til å halde kontroll på vekta.

Når det gjeld kosthald og fysisk aktivitet er det vist at fiberrike matvarer, «middelhavskosthald» eller nordisk kosthald (med høgt inntak av bl.a. grove kornprodukter, grønnsaker og fisk), amming og fysisk aktivitet reduserer risikoen for vektauke og overvekt/fedme, medan sukkersøta drikkevarer, energitett og næringsfattig mat inklusiv fastfood og aukar risikoen. Mykje skjermtid aukar også risikoen fordi det er knytt til å være mindre aktiv og ete meir usunt (World Cancer Research Fund International/American Institute for Cancer Research, 2018).

Internasjonalt ser vi ein aukande diskusjon om kva folkehelsetiltak som kan og bør brukast for å forebygga overvekt og fedme i befolkninga. Verdens helseorganisasjon sin rapport frå 2022 om fedme i Europa (WHO, 2022) beskriv følgande barrierar som kan forhindrar eller svekka oppstart av samfunnsretta tiltak:

• At mange hevder at det er individet sitt ansvar å gjerna noko med vekta si, og at dette ikkje er storsamfunnet/politikarane sitt ansvarsområde.
• Tiltak for å gjera noko med bakanforliggande faktorar for fedme er ofte ikkje prioritert.
• Økonomiske omsyn blir ofte prioritet på kostnad av helse, inkl. politiske tiltak for å førebygga fedme.
• Det er utfordrande med tiltak på tvers av samfunnssektorar.
• Tiltak som kjem i konflikt matvareindustrien sine interesser møter ofte stor motstand.

Barn og unge er spesielt prisgitt korleis omgivnadene, til dømes familien, barnehagen, skulen og nærmiljøet, legg til rette for eit sunt kosthald og fysisk aktivitet. I Noreg styrka ein i 2025 vernet for  barn og unge ved å innføre ei forskrift med forbod mot marknadsføring av usunn mat og drikke særleg retta mot barn og unge under 18 år. Andre befolkningsretta tiltak som blir diskuterte i Noreg, er mellom anna redusert tilgang på næringsfattige og energirike matvarer som for eksempel sukra drikker i omgivnadane rundt barn og unge, samt betre tilrettelegging for fysisk aktivitet i skulen og nærmiljøet. Viktige tiltak kan vere økonomiske verkemiddel, regulering av marknadsføring, endra samansetning av industriproduserte matvarer og utvikling av nye produkt med ein sunnare samansetning, matmerking med til dømes nøkkelhullmerket, endring i porsjonsstørrelsar, tilrettelegging for sunt kosthald i skuler og barnehagar samt  medie- og opplysningskampanjar (FHI, 2017d).

Helseministeren etablerte i 2014 ei gruppe med aktørar frå matvarebransjen og næringslivet der målet var å sette i verk tiltak for å  betre kosthaldet i befolkninga. Dette førte til ein intensjonsavtale om tilrettelegging for eit sunnare kosthald (Helsedirektoratet, 2019). Ei evaluering av intensjonsavtalen frå 2025 viste at det var få av måla i avtalen som var nådd, og at kosthaldet hadde bevega seg i feil retning for fleire av måla i avtalen (Abel, Paulsen og Brantsæter, 2025).

Noreg har også slutta seg til Verdens helseorganisasjon sine mål om å redusere førekomsten av ikkje-smittsame sjukdomar i perioden 2010-2025. Her er eit av måla (i fyrste omgang) å stansa auken av fedme i heile befolkninga. Dette har ein ikkje lukkast med hos vaksne.

• Indikatorar for ikke-smittsame sjukdomar i Noreg

Datagrunnlag

Data om overvekt og fedme i Noreg er henta frå ulike studiar, mellom anna Barnevekststudien (7-8-åringar), Vekststudien i Bergen 1 (2-18 år gamle barn), Helseprofil 0-20 (rutinemålinger frå helsestasjon- og skulehelsetenesta i Bergen, 2-13 åringar (181 527 registreringar av BMI frå 78 024 barn og unge, Helseprofil 0-20), UngKan-undersøkinga (9-åringar og 15-åringar), Ungvekststudien (12-13-åringar), Helseundersøkinga i Trøndelag (HUNT) og UngHUNT (ungdom, vaksne), Tromsøundersøkinga (vaksne), Fit Futures (ungdom), Vernepliktsverket (unge vaksne), Den nasjonale folkehelseundersøkinga (NHUS) ved FHI, og Statistisk sentralbyrå. Omtala av Tromsøundersøkinga og Helseundersøkinga i Trøndelag (HUNT) er delvis basert på upubliserte data.

I Barnevekststudien, Ungvekststudien, UngKan-undersøkingane, og helseundersøkingane HUNT, UngHUNT, Tromsøundersøkinga, Fit Futures og SAMINOR blei vekt og høgde målt av helsepersonell. Resultatene frå slike data er meir pålitelege enn sjølvrapporterte, fordi det i sjølvrapporterte data ofte blir rapportert for låg vekt. Sjølvrapporterte data, for eksempel frå Vernepliktsverket, kan likevel vere ei god kjelde for å studere utvikling over tid.